Rola i znaczenie błonnika w profilaktyce oraz jego powiązania z chorobami nowotworowymi

Data wpisu 07. cze, 2010 autor w Pokarmy antyrakowe, Żywienie i inne

Błonnik pokarmowy nazywany również włóknikiem, jest niestrawną częścią pokarmu roślinnego pochodzącą z okrywy nasiennej zbóż, skórek i miąższu owoców oraz twardych włóknistych części warzyw. Enzymy trawienne człowieka nie są zdolne do rozłożenia błonnika, który po przejściu przez żołądek i jelita zostaje wydalony. Mimo że błonnik nie ma wartości odżywczej i energetycznej, jest niezbędnym dla życia składnikiem pożywienia. Pokarmy wysokobłonnikowe dają poczucie sytości, ale dostarczają niewiele energii, dlatego przyczyniają się do spadku wagi ciała. Błonnik odgrywa kluczowa rolę w utrzymaniu organizmu w dobrym stanie zdrowia. Zwiększając objętość stolca ułatwia jego przechodzenie przez jelita. Dzięki właściwości wchłaniania wody przyczynia się do zmiękczania mas kałowych i ich łatwiejsze wydalanie. Wchłanianie składników odżywczych z przewodu pokarmowego do krwiobiegu zmniejsza się w obecności błonnika. W ten sposób na skutek obniżonego wchłaniania strawionych tłuszczów łagodnie spada poziom cholesterolu we krwi, co redukuje ryzyko choroby wieńcowej. Błonnik pomaga także w zapobieganiu nowotworom jelita grubego.

Błonnika spełnia następujące role w organiźmie:

  • Obniża poziom cholesterolu i trójglicerydów, gdyż błonnik rozpuszczalny (pektyna) jest rozkładany do trójkarboksylowych kwasów tłuszczowych, które odpowiadają za hamowanie biosyntezy cholesterolu w wątrobie. Dzięki swej konsystencji wyłapuje i usuwa kwasy żółciowe z jelit. Ponieważ wątroba używa ich do produkcji cholesterolu, zatem gdy zostaną usunięte, obniża się poziom cholesterolu. Wydalanie kwasów żółciowych to główny sposób pozbywania się przez organizm nadmiaru cholesterolu, gdyż nie może on, tak jak inne tłuszcze, zostać zmetabolizowany.
  • Błonnik nierozpuszczalny obniża poziom trójglicerydów we krwi, przez co zmniejsza ryzyko miażdżycy.
  • Pomaga w zrzuceniu nadwagi, gdyż wchłania wodę, dzięki czemu pęcznieje i wypełnia żołądek, zmniejszając uczucie głodu, a także opóźniając moment, w którym pożywienie opuszcza żołądek (głównie pektyna i celuloza)
  • Oczyszcza organizm z toksyn i metali ciężkich, błonnik rozpuszczalny i nierozpuszczalny pomaga eliminować z organizmu toksyny, kwasy żółciowe, metale ciężkie (dzięki zdolnościom jonowymiennym wolnych grup karboksylowych) a nawet substancje rakotwórcze (np. poziom azotynów w organizmie skutecznie obniżają pektyny znajdujące się w jabłkach, porzeczkach i innych owocach, jeśli owoce te nie były nadmiernie opryskiwane).
  • Reguluje pracę układu pokarmowego, pomaga w zaparciach (lignina, celuloza), biegunce i bólach towarzyszących hemoroidom, gdyż błonnik wędruje przez cały przewód pokarmowy w stanie praktycznie niezmienionym. Jednakże wzdłuż całej drogi wchłania wodę, przez co zwiększa objętość masy kałowej i przyspiesza eliminację niestrawionych resztek. Ułatwia to regularne wypróżnienie się.
  • Stabilizuje stężenie glukozy we krwi, ponieważ błonnik (gumy, pektyny) opóźnia przemianę węglowodanów poprzez częściowe blokowanie dostępu glukozy do krwi, co z kolei zmniejsza wydzielanie insuliny i pomaga w utrzymaniu stabilnego poziomu cukru we krwi. Ponadto wydzielanie insuliny jest częściowo wywoływane i regulowane przez system hormonalny (żołądkowy peptyd hamujący GIP i enteroglukagon).
  • Wzrost spożycia błonnika prowadzi do obniżenia poziomu hormonów.
  • Powstający w czasie fermentacji kwas mlekowy hamuje tempo podziałów mitotycznych komórek nowotworowych jelita.
  •  Obniżając pH soku jelitowego zapobiega kolonizacji przez bakterie chorobotwórcze.

Naturalny błonnik jest mieszaniną substancji o charakterze polisacharydowym (celuloza, hemiceluloza, pektyna, gumy, śluzy) i niepolisacharydowym (ligniny). Substancje te z jednej strony utrudniają wykorzystanie składników odżywczych pożywienia, z drugiej zaś są konieczne do prawidłowego funkcjonowania przewodu pokarmowego.

Celuloza – stanowi główny składnik budulcowy ścian komórkowych roślin, mimo że jest nierozpuszczalna w wodzie, łatwo wiąże wodę w przewodzie pokarmowym. Głównym jej składnikiem są ziarna zbóż, nasiona strączkowe, warzywa i owoce. Rola celulozy w żywieniu jest następująca: usuwa zaparcia, stabilizuje poziom glukozy we krwi, ogranicza przyrost masy ciała, zapobiega powstawaniu nowotworów okrężnicy, wiąże wodę i zwiększa ilość usuwanych odpadów, pomaga w wypłukiwaniu toksyn i ubocznych produktów przemiany materii w przewodzie pokarmowym.

Hemiceluloza – to substancja zapasowa odkładana pomiędzy fibrylami ścianek komórkowych powodująca jej zgrubienie, jest częściowo rozpuszczalna w wodzie. Źródłem hemicelulozy są ziarna zbóż i otręby. Rola w żywieniu polega na usuwaniu zaparcia, obniżaniu przyrostu masy ciała, zapobieganiu powstawaniu nowotworów okrężnicy.

Pektyna – występuje w ścianach komórek roślinnych, odgrywa rolę budulca i regulatora gospodarki wodnej. Jest ona rozpuszczalna w wodzie, a głównym jej źródłem są owoce (zachęcam do zapoznania się z wpisem Pokarmy antyrakowe /czyli co jeść w diecie antyrakowej- część 11- Jabłka ) . Rola ich w żywieniu polega na obniżaniu poziom cholesterolu we krwi, regulacji gospodarki kwasów żółciowych, ochronie przed nowotworami i powstawaniem kamieni żółciowych.

Lignina – odkłada się w ścianach pomiędzy fibrylami celulozy, pod koniec wzrostu komórek jako substancja impregnująca. Nie tworzy ona samodzielnie ścian i jest nierozpuszczalna w wodzie. Źródłem jej są ziarna zbóż, „zdrewniałe” warzywa. Funkcje lignin to: usuwają nadmiar kwasów żółciowych i cholesterolu pokarmowego, usuwają zaparcia, zapobiegają powstawaniu kamieni żółciowych i powstawaniu nowotworów końcowych części układu pokarmowego.

Gumy i śluzy – substancje te nie są składnikami ścian komórkowych, lecz stanowią materiał zapasowy komórek roślinnych. Gumy roślinne to wydzieliny, które powstają przy uszkodzeniu roślin i po wyschnięciu tworzą twardą osłonkę, natomiast śluzy roślinne uczestniczą w zatrzymywaniu wody chroniąc nasiona przed wyschnięciem. Powodują one obniżanie poziom cholesterolu i glukozy we krwi, przyczyniają się do powstawanie uczucia sytości.

Do błonnika zalicza się również substancje o podobnym oddziaływaniu na przewód pokarmowy. Należą do nich:

- skrobia oporna na trawienie i produkty jej degradacji, które nie są trawione i absorbowane w jelicie cienkim zdrowego człowieka. Głównym źródłem takiej skrobi są chleb, płatki kukurydziane, gotowane nasiona roślin strączkowych

- chityna – wielocukier zbudowany z pochodnej glukozy – acetyloglikozoaminy, nie rozpuszcza się ani w wodzie, ani w rozpuszczalnikach organicznych i jest odporna na działanie zasad. Występuje u zwierząt, zwłaszcza u stawonogów, gdzie tworzy wraz z solami wapnia i magnezu twarde okrycie ciała, np. pancerz skorupiaków, pokrywy skrzydeł chrząszczy. Wchodzi w skład błon komórkowych wielu grzybów i bakterii.

Dorośli powinni spożywać co najmniej 25g błonnika na dobę. Niestety, typowa zachodnia dieta, bogata w tłuszcze zwierzęce i rafinowane węglowodany, jest często uboga w błonnik. Podstawowym źródłem błonnika pokarmowego dla człowieka są produkty zbożowe, warzywa i owoce. Najbardziej skondensowanym źródłem błonnika jest suche ziarno zboża oraz otręby jako produkt uboczny przemiału ziarna zbóż. 

Zawartość błonnika (w gramach) w 100g przykładowych produktów wysokobłonnikowych wynosi:

 fasola czerwona – 25g,

otręby pszenne – 42g,

brzoskwinie, suszone i drelowane – 24g,

wiórki kokosowe – 21g,

soja, marakuja – 15,9g,

suszone śliwki – 14g,

migdały – 14g,

rodzynki – 7g,

graham – 7g,

fasola konserwowa – 7g,

szpinak gotowany – 7g,

groch – 7g,

kukurydza –6g,

chleb razowy – 5,9g,

seler – 5g,

por lub brokuł –3,5g,

jabłko, banan, truskawka – 2g

Stosowanie diet wysokobłonnikowych zaleca się osobom, które cierpią na chroniczne zaparcia, zespół jelita nadpobudliwego i uchyłkowatość jelita grubego. Spożywanie pokarmów o niskiej zawartości błonnika przyczynia się do powstawania i rozwoju raka jelita grubego, a także miażdżycy, otyłości, cukrzycy i kamicy żółciowej. Jednak zbyt duże spożycie błonnika powoduje dolegliwości brzuszne (wzdęcia, biegunki), może prowadzić do niedożywienia i niedoboru wapnia (Ca), żelaza(Fe) oraz cynku (Zn).

Stosowanie diet niskobłonnikowych zaleca się w stanach zapalnych jelit oraz niektórych chorób przewodu pokarmowego. Istnieje wówczas konieczność ograniczania pokarmów drażniących błonę śluzową jelit i silnie pobudzających ruchy robaczkowe. Dieta powinna być dobrze przyswajalna i maksymalnie wolna od błonnika pokarmowego. Równocześnie konieczne jest dostarczenie organizmowi wszystkich niezbędnych składników w ilości pokrywającej dobowe zapotrzebowanie.

Źródło: „Kompedium wiedzy o Żywności, żywieniu i zdrowiu” praca zbiorowa pod red. J.Gawęckiego i T. Mossor-Pietraszewskiej, Wydawnictw Naukowe PWN, Warszawa 2004, Wioleta Cwalina ”Znaczenie błonnika pokarmowego w żywieniu człowieka”.

Tags: , ,



Zostaw komentarz